Najważniejsze wnioski

Otwartość samorządów na udział w badaniu

68,29% śląskich samorządów (54 instytucje) było otwartych na udział w badaniu, a co za tym idzie, było gotowych przyjąć rekomendacje, których wdrożenie znacząco poprawi jakość życia osób z niepełnosprawnością.

31,71% samorządów wybranych do badania nie było gotowych wziąć udziału w badaniu (26 instytucji), co oznacza, że jest nie jest gotowych na zmiany ułatwiające, życie osób z niepełnosprawnością. Te instytucje wskazywały na różne przyczyny odmów. Wskazywały one m.in.: na brak możliwości poniesienia kosztów wdrożenia rekomendacji, na brak obowiązku udziału w badaniu oraz na inne kontrole, jakie przechodzą w obecnym czasie. 2 jednostki wskazały, że osoby z niepełnosprawnością mają tak bogatą ofertę w mieście, że nie ma potrzeby badania dostępności tych jednostek.

Dostępność budowlana

W projekcie przeprowadzono 329 audytów budowlanych. W ich wyniku przygotowano 5067 rekomendacji budowlanych, z których 470 zostało wdrożonych do końca lutego 2019 r. Wśród rekomendacji budowlanych najczęściej pojawiające się rekomendacje to:

  • Konieczność montażu pętli induktofonicznej w recepcji – 214 rekomendacji, co stanowi 4,22% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność doposażenia toalety dla osób z niepełnosprawnością w instalację alarmową – 208 rekomendacji, co stanowi 4,10% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność oznaczenia schodów wejściowych kontrastowym kolorem – 200 rekomendacji, co stanowi 3,94% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność oznaczenia schodów wewnątrz budynku kontrastowym kolorem – 200 rekomendacji, co stanowi 3,94% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność zapewnienia dostępu do tłumacza języka migowego – 187 rekomendacji, co stanowi 3,68% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność dostosowania toalety do potrzeb osób z niepełnosprawnością – 184 rekomendacje, co stanowi 3,62% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność dostosowania strony www do standardu WCAG 2.0 – 175 rekomendacji, co stanowi 3,45% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność wyznaczenia miejsc parkingowych dla osób z niepełnosprawnością – 169 rekomendacji, co sanowi 3,33% wszystkich rekomendacji;
  • Konieczność wyposażenia budynku w windę – 157 rekomendacji, co stanowi 3,09% wszystkich rekomendacji.

Jeżeli chodzi o główne kryteria dostępności to najlepiej w jest spełnione kryterium 2.1 dotyczące dostępności przynajmniej jednego z wejść do budynku. Wejście do obiektu jest dostępne w 64,44% przypadków. 40,43% obiektów ma toaletę dostosowaną do potrzeb osób z niepełnosprawnością, w tym nieliczne idealnie. Tylko 28,27% badanych obiektów jest wyposażonych w windy, jednak aż 24% badanych obiektów nie musi być w nie wyposażonych, ze względu na to, że są parterowe lub całość działań związanych z obsługą klienta jest prowadzona na parterze. Zebrane dane potwierdzają fakt, że myślenie o dostępności dla osób z niepełnosprawnością jest często utożsamiane z dostępnością architektoniczną dla osób mających trudności w poruszaniu się, co jest krzywdzące dla osób niepełnosprawnych z innych przyczyn.

Najtrudniejszą sytuację, jeżeli chodzi o ułatwienia w komunikacji mają osoby niedosłyszące – tylko 2,43% badanych obiektów było wyposażonych w pętlę induktofoniczną, a w wielu przypadkach członkowie zespołów monitorujących tłumaczyli, co to jest i do czego służy taka pętla. W sumie pętle były zamontowane w 8 obiektach, w tym 5 w budynkach należących do miast na prawach powiatu, a 3 w powiatach ziemskich. W 3 kolejnych obiektach było możliwe spełnienie kryterium do końca lutego 2019 r.

Równie trudną sytuację mają osoby niesłyszące i głuche tylko 20,67% badanych obiektów posiada dostęp do tłumacza języka migowego. Niestety w większości są to osoby po szkoleniach, na co dzień nie korzystające z języka migowego i potrafiące obsłużyć klienta w podstawowych sprawach wspomagając się pismem. Tłumacze języka migowego są zatrudnieni w 25,42% procent przebadanych obiektów w miastach na prawach powiatu, 26,47% obiektów należących do powiatów ziemskich, 24,13% obiektów należących do gmin miejskich i 21,05% do jednostek administracji zespolonej działającej na poziomie wojewódzkim. Najmniej zatrudnionych tłumaczy języka migowego jest w gminach wiejskich – 6,77% przebadanych obiektów miało do nich dostęp i w gminach miejsko-wiejskich – 13,89%. Taka sytuacja z jednej strony jest wywołana tym, że z jednej strony osoby potrzebujące pomocy tłumacza języka migowego nie załatwiają samodzielnie swoich spraw w gminach, z drugiej – urzędnicy nie mają kontaktu z osobami z tego rodzaju niepełnosprawnością i usprawiedliwiają się, że nie muszą spełnić tego kryterium ponieważ: „do nas nie przychodzą takie osoby”.

Dość dobrze wypada dostępność stron www na poziomie WCAG 2.0 – 40,12% badanych stron www spełnia te kryteria i osiągnęło wynik w utilitia.pl na poziomie 7 pkt./10 lub wyżej. Niestety ciągle większość dokumentów na www i BIPach to skany uchwał, zarządzeń, regulaminów i programów niemożliwe do odczytania przez programy. Brak dostępnych formatów plików powoduje, że problem z odbiorem treści mają również osoby niedowidzące, które nie mogą wydrukować dokumentu z powiększoną czcionką.

Zebrane dane jawnie pokazują, że główną barierą w dostępności obiektów użyteczności publicznej jest brak środków na takie działania – obiekty są najlepiej dostosowane w powiatach i w miastach na prawach powiatu, czyli w typach samorządów, które są stosunkowo bogate i dysponują środkami PFRON.

Kolejną barierą we udostępnianiu obiektów jest brak wiedzy o nowych rozwiązaniach technologicznych, jakim jest np. pętla induktofoniczna.

Zebrane dane pokazują również, że na poziomie gminy jest utrudniony dostęp do szkoleń i osób władających językiem migowym. Dane liczbowe potwierdzają dane jakościowe zebrane w dalszym toku badania – prowadzonego w innych obszarach monitoringu, gdzie przedstawiciele gmin często skarżyli się na wysoki koszt szkoleń specjalistycznych i ich niską dostępność, w tym, na konieczność dojazdu na te szkolenia.

Dostępność w innych obszarach

W sumie w projekcie zostały przebadane 54 instytucje wraz z jednostkami podległymi, w tym: 5 gmin miejskich, 6 gmin miejsko-wiejskich, 9 gmin wiejskich, 5 jednostek administracji zespolonej, 15 miast na prawach powiatu, 12 powiatów ziemskich, Śląski Urząd Wojewódzki i Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Te instytucje sprawdzano pod kątem spełnienia 30 obszarów, z których 6 (wraz z dostępnością obiektów – 7) było obligatoryjnych w każdym przypadku, a kolejne kilkanaście
w zależności od rodzaju badanej jednostki.

W sumie zespoły monitoringowe zebrały 7548 odpowiedzi w innych obszarach monitoringowych, a na 2074 pytań nie udzielono odpowiedzi z powodu braku danych lub z powodu braku kompetencji instytucji monitorowanej do wykonywania czynności w danym temacie (np. brak możliwości tworzenia aktów prawnych przez jednostki administracji zespolonej). W sumie 55,63% kryteriów zawartych w pytaniach można uznać za spełnione, a 24,15% za częściowo spełnione, co jest dość dobrym wynikiem.


% spełnienia kryteriów z tabeli minimalny zakres pytań monitoringowych

Najlepiej są spełnione kryteria dla następujących obszarów:

  • Nr 28 „bezpłatny transport dzieci do szkoły/przedszkola i opieka” (obszar zawsze dodatkowy), gdzie w 95,12% przypadków na 41 uzyskanych odpowiedzi w pełni spełniono kryteria;
  • Nr 19 „współpraca na rzecz odpowiednich warunków życia i ochrony socjalnej”, gdzie w 82,52% przypadków na 246 uzyskanych odpowiedzi w pełni spełniono kryteria, a 11,38% kryteriów było częściowo spełnionych;
  • Nr 15 „organizacja oświaty”, gdzie 81,16% przypadków na 722 uzyskanych odpowiedzi w pełni spełniono kryteria, a 15,51% kryteriów było częściowo spełnionych. Warto dodać, że nie było możliwości przebadania wszystkich kilkuset szkół w instytucjach monitorowanych, a kryteria pytały o obecność, a nie jakość rozwiązania. Stąd, jeżeli dane kryterium było zabezpieczone prawnie w instytucji, było oznaczane jako spełnione. W tym obszarze uczestnicy konsultacji zgłaszali najwięcej uwag do co jakości zapewnianych usług.
  • Nr 12 „działania na rzecz usług wspierających osoby niepełnosprawne w ich samodzielności”, gdzie 80,36% przypadków na 224 uzyskane odpowiedzi w pełni spełniono kryteria, a 14,73% kryteriów było częściowo spełnionych.

Najgorzej są spełnione kryteria obszaru:

  • Nr 1 „dostosowanie formy informacji do potrzeb osób niepełnosprawnych”, gdzie tylko w 26,89% przypadków na 212 uzyskanych odpowiedzi w pełni spełniono kryteria. Warto dodać, że aż 60,85% kryteriów było częściowo spełnionych. Głównym powodem słabego spełnienia kryterium była niedostępność załączników na stronach www (dokumenty były zamieszczane w formie niedostępnych skanów-obrazów z pieczątkami) oraz niespełnienie kryteriów dostępnego/ łatwego tekstu w narzędziu jasnopis.pl. Stosunkowo niedużo instytucji ma też podstawę prawną obligującą ją do stosowania kryteriów dostępności przy zamawianiu nowych stron i usług elektronicznych;
  • Nr 6 „wypełnianie obowiązków ogólnych” ”, gdzie tylko w 32,24% przypadków na 480 uzyskanych odpowiedzi w pełni spełniono kryteria. Warto dodać, że 25,82% kryteriów było częściowo spełnionych. Powodem niskiej oceny spełnienia kryteriów obszaru są następujące powody: brak regulacji zasad obowiązujących w instytucji lub obowiązujących instytucję w związku z wdrażaniem Konwencji, brak wymagania w zamówieniach od potencjalnego Wykonawcy zapewnienia warunków dostępności lub wykorzystania uniwersalnego projektowania, niestosowanie klauzul społecznych, brak podejmowania działań na rzecz podejmowania lub popierania badań i wytwarzania oraz zapewnienia dostępności i korzystania z towarów, usług, wyposażenia i urządzeń uniwersalnie zaprojektowanych, brak podejmowania działań w celu podejmowania lub popierania badań i tworzenia oraz popierania dostępności i wykorzystywania nowych technologii, w tym technologii informacyjno-komunikacyjnych, przedmiotów wspierających poruszanie się, urządzeń i wspomagających technologii odpowiednich dla osób niepełnosprawnych, brak podejmowania działań w celu wspierania szkoleń specjalistów i personelu pracującego z osobami niepełnosprawnymi w zakresie praw uznanych w Konwencji, tak aby lepiej były świadczone pomoc i usługi gwarantowane na mocy tych praw;
  • Nr 5 „kompetencje pracowników instytucji”, gdzie tylko w 34,79% przypadków na 480 uzyskanych odpowiedzi w pełni spełniono kryteria. Warto dodać, że 27,71% kryteriów było częściowo spełnionych. Głównym powodem niskiego spełnienia kryteriów obszaru jest niewystarczające zapewnienie przygotowania pracowników do kontaktów z osobami z niepełnosprawnościami oraz brak przeszkolenia osób z zakresu SGOGN i innych alternatywnych metod komunikacji.

W innych obszarach przygotowano w sumie: 1744 rekomendacje. Najwięcej rekomendacji przygotowano dla obszarów:

  • nr 6 „wypełnianie obowiązków ogólnych wynikających z Konwencji” – 205;
  • nr 5 „kompetencje pracowników instytucji” – 194;
  • nr 10: „dostępność wydarzeń z zakresu kultury, rekreacji, wypoczynku i sportu” – 151.

Najmniej rekomendacji dotyczyło obszarów najrzadziej wybieranych, a z pierwszych 6 – obszarów obligatoryjnych najmniej rekomendacji przygotowano w obszarze 3 „działania informacyjne ukierunkowane na zwalczanie stereotypów,  podnoszenie świadomości dotyczącej praw i godności osób niepełnosprawnych oraz promocji zatrudnienia osób niepełnosprawnych.” – 55 sztuk.

W sumie w projekcie wdrożono w pełni 92 rekomendacje, a 31 wdrożono częściowo. Najwięcej rekomendacji wdrożono w obszarach:

  • nr 5 „kompetencje pracowników instytucji” – 18 w pełni i 6 częściowo;
  • nr 2 „działania na rzecz zatrudnienia osób niepełnosprawnych w instytucji” – 9 w pełni i 1 częściowo;
  • nr 4 „konsultacje społeczne w instytucji” – 88 w pełni i 2 częściowo;
  • nr 1 „dostosowanie formy informacji do potrzeb osób niepełnosprawnych” – 8 w pełni i 2 częściowo;
  • nr 11 „działania na rzecz dostępności transportu publicznego i specjalistycznego” – 8 i 1 częściowo.

Warto podkreślić, że wdrożenie rekomendacji w innych obszarach jest zajęciem czasochłonnym – procedura przygotowania nowego aktu prawnego w urzędzie lub zarządzenia wymaga opracowania, skonsultowania, w tym z działem prawnym, akceptacji, w tym czasami rady gminy, powiatu lub innego ciała i podpisania. Tak procedura w zależności od urzędu może trwać nawet do 6 miesięcy. Stąd stosunkowo mała ilość w pełni wdrożonych rekomendacji. Biorąc pod uwagę obietnice samorządów więcej rekomendacji zostanie wdrożona w późniejszym terminie.